Rusya basınında geçen hafta: ‘İran’ın güney Kafkaslara yaklaşımında değişiklikler’

Haftanın seçkisinde üç yazıdan ikisi Kafkaslardaki gelişmelerle ilgili. İzvestiya, İran’ın durumu ve yaklaşımı üzerine detaylı bir makale yayınlamış; özet bir çevirisi okurun özel ilgisini hak ediyor. Nezavisimaya Gazeta ise mümkün barış görüşmelerinin geleceğini ve Rusya’nın bölgedeki durumunu ele alıyor. Paşinyan’ın 23 Şubat’ta Kolektif Güvenlik Mutabakatı Örgütü’ne Ermenistan’ın üyeliğini dondurduklarını açıklaması, bu bağlamda özel bir kıymet taşıyor.

‘İran’ın güney Kafkaslara yaklaşımında değişiklikler’

İran Devlet Lideri İbrahim Reisi, şubat ortasında Tahran’da Ermenistan Başbakan Yardımcısı Mger Grigoryan ile görüştü. Tarafların görüşmeye dair basın açıklamalarının hayli farklı oluşu dikkat cazipti. Erivan iktisadi problemlere vurgu yapmıştı; hükümetin internet sitesine nazaran Grigoryan ziyaret sırasında sona bitişik bir yol ve yüksek voltajlı elektrik nakil çizgilerinin inşasını, ayrıyeten elektrik karşılığında gaz programını görüşmüştü. İran devlet liderinin basın müşavirliğine nazaran ise Reisi güvenlik durumunu detaylarıyla ele almıştı. Ermenistan ve Azerbaycan’ın görüşmelerini memnuniyetle karşılarken Tahran’ın “kırmızı çizgisini” de kesin bir biçimde çizmişti. İran önderi şöyle demişti: “Yabancıların bölgede sorunların tahlilinde yardım mazeretiyle bulunmasını kabul etmiyoruz. Bunların varlığının kaygıları gidereceğini düşünmediğimiz üzere bölge halkları ve hükümetleri için daha büyük bir sorun olacaktır.”

Ermenistan’da yayınlanan Graparak gazetesi ise diğer detaylar da yayınlamış. Gazeteye nazaran Grigoryan’ın ziyareti gergin bir atmosferde geçti; “Tahran hükümeti Grigoryan’ın başına bir kova soğuk su döktü.” Haberde şöyle de deniyor: “Kaynaklarımızdan öğrendiğimize nazaran Reisi alabildiğine açık konuştu. Ermenistan Rusya’nın askeri varlığını çıkarmak ve onun yerine kolektif Batının kuvvetlerini getirmek istiyorsa İran’ın bunu kabul etmeyeceğini söyledi. Reisi’ye nazaran, Erivan güvenliğinden tasa ediyorsa şayet, İran Sionik’e [sınır bölgesi] kendi askeri üssünü yerleştirebilir.”

Ermenistan-İran-Azerbaycan üçgeninde güç bağlantısı büyük ölçüde değişti. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından ve birinci Karabağ savaşından sonra İran, Ermenistan’la diplomatik bağları kesen Türkiye ve Pakistan’a katılmadı. Tahran Ermenistan’la hudut bölgesini de bloke etmedi; Ermenistan bu sayede savaş sonrası kuvvetli yılları atlattı.

İran’ın Azerbaycan’la münasebetleri ise oldukça karmaşıktı. İran’da da 25 milyon etnik Azerbaycanlı yaşıyor. Tahran Bakü’nün bunlar ortasında ayrılıkçı ve seküler eğilimleri kışkırtacağından endişeleniyordu. İran komşusunun İsrail ile sıkı bağlarından de telaşlıydı. Milenyumun başından beri Bakü Yahudi devletine petrol ve petrol eserleri veriyor, karşılığında elektronik ve silah alıyordu.

Kafkaslarda 2020 güzünde yeni bir ortam doğdu: Ermenistan ikinci Karabağ savaşını kaybetti. Bu, Azerbaycan-Türkiye çizgisinin kıymetli ölçüde güçlenmesine yol açtı. Bakü ve Ankara, Zangezur koridorunun kurulması üzerine konuşmaya başladılar. … Projenin gerçekleşmesi durumunda İran Ermenistan’dan ayrılmış olur, bu da Karadeniz transitine ve Avrasya Ekonomik Birliği pazarlarına erişimin kaybedilmesi manasına gelir.

Bu kaidelerde İran ve Azerbaycan münasebetleri büyük bir kriz geçirdi. … İran ve Ermenistan ortasındaki alakalar ise düzeldi. Karşılıklı üst seviye ziyaretler yapıldı. İran, Sionik’te konsolosluk açtı, taraflar Ermenistan’ın da Tebriz’de temsilcilik açmasında mutabık kaldılar. … Geçtiğimiz yıl sonunda ise Azerbaycan Karabağ bölgesini büsbütün kendi denetimine aldı. İran böylelikle yaklaşımını gözden geçirdi. Tahran, Karabağ’ın tekrar imarı için komşusuna yardım etmeye hazır olduğunu vurguladı. Azerbaycan devlet lideri müsteşarı Hikmet Hacıyev de İran’dan “olumlu sinyaller” aldıklarını söyledi. Dahası İran ve Azerbaycan iktisadi sıkıntılarda de temas noktaları buldular. …

Tahran, Erivan’ın Batı ülkeleriyle yakınlaşması konusunda rahatsızlığını gizlemiyor. Bu bağlamda İran için en çok rahatsızlık veren, geçen eylül ayında Ermenistan-ABD askeri tatbikatı oldu. Ermenistan bundan öbür AB müşahede misyonunu da kabul etti ve Fransa’yla etkin bir askeri-teknolojik işbirliğine sürat verdi. …

İbrahim Reisi ocak ayında Ermenistan Başbakanı Paşinyan ile telefon görüşmesinde bölgenin, bölge dışı güçlerin rekabet alanı haline gelmemesi gerektiğini vurguladı. Azerbaycan’la bağlar de gelişmeye devam ediyor. Geçen yılın sonunda Bakü ve Tahran’ın Hazar Denizi’nde ortak askeri tatbikat yapma niyetinde oldukları ortaya çıktı. … (İ. Karmazin / İzvestiya, 22 Şubat)

‘Güney Kafkaslarda barış görüşmeleri ve Rusya’

NATO genel sekreterinin Kafkaslar ve Orta Asya özel temsilcisi Javier Colomina, ittifakın Ermenistan ve Azerbaycan ortasındaki ilgilerin olağanlaşmasını kararlılıkla desteklediğini söyledi. Açıklamaya, Paşinyan ile Aliyev ortasında Münih Güvenlik Konferansı’nda yapılan görüşmeler vesile oldu. İkili bundan evvel de 2023 temmuzunda görüşmüş, fakat bunun gerisinden Azerbaycanlı yetkililer kendilerine yönelik önyargılar olduğunu söyleyerek davetleri reddetmeye başlamışlardı.

Bakü ve Erivan ortasında arabulucu rollünü Almanya şansöliyesi Scholz oynadı. Scholz’a nazaran Erivan ve Bakü ortalarındaki tartışmalı sıkıntıları kuvvet kullanmadan çözmeye kelam verdiler. Scholz tarafları mümkün olduğunca kısa vakitte bir barış imzalamaya da çağırdı. Taraflar da bu bahiste görüşmelere devam etmek için dışişleri bakanları buluşması örgütlemekte anlaştılar.

Ermenistan ve Azerbaycan önderleri şansöliyeden diğer ABD Dışişleri Bakanı Blinken ile de başbaşa bir görüşme yaptılar. Aliyev, Blinken’e, güney Kafkasya’da barışın fiilen tesis edildiğini, bunun güçlendirilmesinin ise Bakü ve Washington ortasındaki alakalara tesir etmemesi gereken bölgesel bir problem olduğunu söyledi. Paşinyan ise aksine, Blinken ile Azerbaycan hududunda artan gerginliği görüştü. …

Blinken, Paşinyan ile görüşmeyi yapan diye tanımladı. Aliyev’e de… işbirliğini geliştirmeye hazır olduklarını söyledi.

Azerbaycanlı siyaset bilimci Algar Velizade’ye nazaran, “Barış nitekim de fiilen mevcut. Ne yazık ki kimi vakit çeşitli olaylar bunu gölgeliyor ancak en genelde durum istikrarlı.” Velizade şöyle devam ediyor:

“Barış mutabakatı durumu uzun vadede tespit etmek için Bakü’ye gerekli. Lakin ben olsam görüşme sürecinin ‘reanimasyonuna’ başlandığını söylemezdim. Birincisi, şu ana kadar yalnızca devlet liderleri kimi fırsatlardan yararlanarak buluştular. İkincisi, bu olmadan da sakin tartışmalar yapılıyor. Mesela taraflar barış mutabakatı tekliflerini birbirlerine sunuyorlar.”

Velizade, tarafların 2023’teki biçimiyle görüşmelere dönmeyebileceklerini düşünüyor. Siyaset bilimciye nazaran milletlerarası arabuluculara da gerek yok, zira Ermenistan-Azerbaycan tartışmasının merkez üssü bölgesel bir düzeye kayıyor.

Ermeni siyaset bilimci Tigran Koçaryan da şöyle diyor:

“Aliyev, Batı ülkelerinin Ermenistan’a Dağlık Karabağ’ı Azerbaycan’ın modülü olarak tanımayı önerdiklerini biliyordu, bu yüzden istekle onların görüşme formatlarına katıldı. İstediğini alır almaz da görüşmeleri çabucak durdurdu. Birincisi, Batı ona artık öteki bir şey sunamaz. İkincisi, NATO ülkelerinin arabuluculuğu Bakü ile Moskova ortasındaki bağlara ziyan verebilir.

Bununla birlikte Kafkas cumhuriyetlerinin liderleri Batı ülkelerinin dayanağını kazanmak için konferansı da kullanmaya çalıştılar. Mesela Aliyev, Zelenskiy ile görüştü; üstelik görüşmeler İngilizce yapıldı. Paşinyan da NATO eski genel sekreteri Rasmussen ile “bölgesel gelişmeleri ve güvenlik tehditlerini” görüştü.

Siyaset bilimci Aleksey Makarkin’e nazaran Paşinyan ve Aliyev’in konferanstaki davranışı Rusya’nın güney Kafkasya’daki otoritesinin zayıfladığından bahsetmek için sebep vermiyor. Bununla birlikte Moskova’nın bu bağlamda öteden beri belirli sorunları var, çünkü Türkiye bölgedeki nüfuzunu artırıyor. Makarkin şöyle diyor:

“Bu bilhassa de kendinden menkul Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’nin tasfiyesine yol açtı, bu yüzden Ermenistan Rusya’dan uzaklaşmaya ve Fransa’ya yakınlaşmaya başladı. Buna karşılık Azerbaycan da NATO üyesi ve münasebetiyle ABD ve Fransa’nın müttefiki bulunan Türkiye’nin ortağı. Şayet barışgücü Karabağ’dan çıkar ve şayet Erivan ve Bakü Batıda bir yerde barış muahedesi imzalarsa Rusya’nın güney Kafkaslardaki konumu ileride zayıflayabilir.” (A. Avakov / Nezavisimaya gazete, 18 Şubat)

‘Rosatom yatırımları devam ediyor’

Rosatom Genel Müdürü Aleksey Lihaçev, mevcut koşullara karşın devlet korporasyonunun programının değişmediğini, tek istisnanın Finlandiya’nın Hanhikivi nükleer santral projesinden vazgeçmesi olduğunu söyledi. Lihaçev’e göre… yeni ortaklar ortasında Suudi Arabistan, Kazakistan, Özbekistan, Ermenistan ve diğer ülkeler var.

Lihaçev, dünyanın farklı bölgelerinde atom gücü gelişme noktalarının ortaya çıktığını, bunun da işbirliği için yeni perspektifler açtığını belirtti. Bu cins işbirliği örneklerinden biri Macaristan’daki Paksi-2 nükleer güç santrali inşaatı. Macaristan yetkililerine nazaran santral sınai ve iktisadi kalkınmaya katkıda bulunuyor ve güç bağımsızlığı sağlıyor.

Mısır’da da birinci nükleer santral olan El Dabaa’nın faaliyete geçmesinin akabinde turistik potansiyelde artış, ayrıyeten bilim, teknoloji ve eğitimde gelişme bekleniyor. Türkiye ve Hindistan’da da güçlü global duruma karşın nükleer istasyonların inşaatı projesi devam ediyor.

Lihaçev her projenin kendine has olduğunu ve özgül bir yaklaşım gerektirdiğini, kültür, iklim ve yer kaidelerini dikkate aldıklarını vurguladı. Bununla birlikte bütün projelerin ortak yanı, sipariş veren ülkelerin yüksek ilgisi. Lihaçev bu projelerin muvaffakiyetle tamamlanacağından emin olduğunu söz etti. (A. Şlyapnikov / Moskovskiy Komsomolets, 19 Şubat)